Autor zna swoją książkę lepiej niż ktokolwiek inny. Spędzi z nią najwięcej czasu, włoży w nią ogrom swojego wysiłku i przemyśleń, dlatego zawsze będzie wiedział najlepiej, co chciał przekazać, dlaczego jego bohater postąpił w określony sposób czy jaki dokładnie sens kryje się za konkretnym zdaniem. Z tego powodu intencja autorska powinna stanowić najważniejszy punkt odniesienia dla każdego redaktora – bo priorytetem jest pomóc autorowi w wyrażeniu tego, co chce wyrazić.
Niestety – a może i stety, bo dzięki temu literatura jest bardziej interesująca – intencja autorska to tylko jedna strona medalu. Ta druga to interpretacja, do której dochodzi już osobno każdy czytelnik. Drogą od intencji autora do interpretacji czytelnika jest przede wszystkim język, ale także struktura tekstu i jego koherencja. Zadaniem redaktora jest uczynić tę drogę jak najmniej wyboistą, jednocześnie unikając niszczenia jej naturalnego charakteru poprzez nadmierne wygładzenie.
W praktyce redaktor to tak naprawdę mediator między autorem a czytelnikiem. Właśnie dlatego spojrzenie redaktora bywa tak istotne – pozwala dostrzec problemy, które autorowi, nawet po wielokrotnym czytaniu własnego rękopisu, mogą całkowicie umknąć, ponieważ autor, jako źródło myśli zawartych w książce, rozumie je w pełni niezależnie od tego, jak zostały wyrażone w tekście. Praca z redaktorem polega zatem na obiektywizacji języka i koncepcji, tak by stały się dostępne dla ogółu.
Jakie kwestie redaktor bierze pod uwagę, choć autorzy nie zawsze zdają sobie sprawę z ich znaczenia?
1. Spojrzenie poza poprawność
Jednym z najczęstszych skojarzeń z redakcją jest poprawianie błędów ortograficznych, interpunkcyjnych i gramatycznych. To oczywiście ważna część pracy, ale profesjonalna redakcja obejmuje znacznie więcej: redaktor zwraca uwagę na składnię, konstrukcję zdań, powtórzenia, niejasne sformułowania, niezręczne połączenia wyrazów, obecność przypadkowych rymów czy aliteracji, niekonsekwencje językowe i logiczne czy zaburzenia chronologii. Jako ktoś z zewnątrz może spojrzeć na książkę w sposób niedostępny dla autora, który jest przyzwyczajony do swojej bardzo szczególnej perspektywy.
Autorzy często przyzwyczajają się do własnych sformułowań. Wiedzą, co mieli na myśli, dlatego nie zawsze dostrzegają, że czytelnik może zinterpretować dane zdanie zupełnie inaczej lub w ogóle go nie zrozumieć. A w pięknym języku polskim – który w przeciwieństwie do wielu innych języków to samo potrafi wyrazić czasem na kilkadziesiąt różnych sposobów, za co płaci skomplikowanymi zasadami gramatycznymi – zdanie może być całkowicie poprawne pod względem gramatycznym, a jednocześnie brzmieć nienaturalnie, sprawiać trudności w odbiorze lub niepotrzebnie komplikować przekaz.
2. Powtórzenia, których nie widać na pierwszy rzut oka
Powtórzenia to jeden z problemów, które szczególnie łatwo przeoczyć podczas samodzielnej pracy nad tekstem. Nie chodzi wyłącznie o identyczne wyrazy występujące obok siebie. Redaktor szuka również powtarzających się konstrukcji zdaniowych, podobnych argumentów, tych samych informacji przedstawianych kilkukrotnie czy charakterystycznych zwrotów, które zaczynają dominować w narracji. Te zdarzają się często, bowiem proces tworzenia jest rozłożony na tygodnie, miesiące, a czasem nawet lata. Przez tak długi okres pamięć autora może się wymieszać, ulec zatarciu, samo pisanie nie musi też przebiegać linearnie od pierwszego do ostatniego rozdziału – czasem wybiega się do przodu, czasem cofa się, by coś zrewidować. Rezultatem jest pewien chaos, który może być w pełni zrozumiały dla autora, jednak książka jako obiektywny zapis myśli autora może okazać się nieczytelna.
Redaktor jako czytelnik dysponujący szczególnym orężem – możliwością skonsultowania się z autorem – jest w stanie wkroczyć w taki chaos i zapanować nad nim. Kolejną jego przewagą jest fakt, że widzi wyłącznie rezultat, jakim jest książka – w przeciwieństwie do autora nie jest obarczony tym, co miało miejsce w trakcie procesu jej powstawania. Dzięki temu może zadbać, by ów rezultat jak najwierniej oddawał istotę myśli autora.
3. Konsekwencja i logika
Powtórzenia to nie jedyny problem wynikający z faktu, że pisanie książki to niekoniecznie linearny proces rozłożony w czasie – myśli, pomysły i poglądy autora mogą ewoluować w jego trakcie, co może prowadzić do niespójności między konkretnymi fragmentami.
W powieści może objawić się to niejasną charakterystyką bohatera, zmianą jego zachowania bez odpowiedniego uzasadnienia, pomyłką w chronologii wydarzeń czy przedmiotem, który w jednej scenie znajduje się w określonym miejscu, a w kolejnej nagle znika. W publikacjach naukowych, poradnikach i książkach specjalistycznych problem może dotyczyć sprzecznych informacji, niekonsekwentnej terminologii wprowadzającej zamieszanie lub argumentów, które tylko z pozoru odnoszą się do danego dyskursu, a w rzeczywistości zawierają błędy logiczne.
Choć zdarza się, że taka droga do konkluzji zgoła odmiennej od założonej tezy może być celowym zabiegiem literackim lub naukowym, trzeba to każdorazowo sprawdzić, gdyż z założenia książki stanowią uporządkowaną wypowiedź dotykającą konkretnych problemów lub wątków – i tego mogą właśnie oczekiwać czytelnicy.
4. Różnica między tekstem a intencją autorską
W tekstach użytkowych komunikat powinien być możliwie jednoznaczny – niezależnie od tego, kto go odczytuje. W literaturze pięknej jest nieco inaczej – teksty ceni się wtedy, jeśli można interpretować je na wiele sposobów. Jednak w obu przypadkach kluczowy jest świadomy zamiar autora. By umożliwić czytelnikowi prawidłowe odczytanie tekstu, trzeba go najpierw uzbroić w potrzebne narzędzia.
I tutaj właśnie ujawnia się jeden z najważniejszych powodów, dla których samodzielna korekta autora może okazać się zgubna – autor, doskonale wiedząc, co chce przekazać, może nieświadomie pominąć informacje, które wydają mu się oczywiste, choć dla czytelnika wcale takie nie są. To może objawić się szeregiem większych lub mniejszych problemów – używaniem specjalistycznych lub żargonowych pojęć bez objaśnienia, zakładaniem, że czytelnik zna określone fakty lub uznaje je za oczywiste albo przeskakiwaniem między całymi etapami rozumowania.
Do rozwiązania tej kwestii nie jest konieczny profesjonalny redaktor – wystarczy, że tekst przeczyta ktoś inny niż jego autor – jednak jeśli sprawdzenia dokonuje znajomy lub członek rodziny, wtedy może pojawić się problem natury interpersonalnej: taka osoba może obawiać się, że urazi autora swoją krytyką lub zostanie uznana za niekompetentnego czytelnika, który nie rozumie czegoś, co powinno być oczywiste.
5. Rytm i płynność tekstu
Tekst może być poprawny, logiczny i merytorycznie wartościowy, a mimo to sprawiać trudności podczas czytania. Czasami winne są nadmiernie rozbudowane, wielokrotnie złożone zdania, wysoka liczba dygresji lub zbyt rozwlekłe wtrącenia. Innym razem poszczególne akapity mogą być poprawne same w sobie, jednak bez poprawnej kohezji tworzą wrażenie nieuporządkowania.
Redaktor zwraca uwagę na to, jak tekst brzmi i jak prowadzi czytelnika przez kolejne myśli. Nie oznacza to, że każde zdanie musi być krótkie, a każde sformułowanie maksymalnie proste. Różnorodność konstrukcji, indywidualny styl i świadomie stosowane środki językowe również mają swoją wartość, a zadaniem redaktora jest zachowanie odpowiedniej równowagi, mając też na uwadze, kim będzie czytelnik docelowy książki.
6. Detale, które wpływają na profesjonalny odbiór publikacji
Nie da się nie wspomnieć również o kwestiach w gruncie rzeczy czysto technicznych, które z pozoru można uznać za mało istotne, dopóki nie zobaczy się ich w gotowej książce. Wśród nich można wymienić:
- niekonsekwentny zapis nazw własnych, dat, liczb i skrótów;
- różne sposoby zapisywania tych samych pojęć;
- niejednolity zapis dialogów i cytatów;
- nieprawidłowe odwołania do przypisów, tabel, ilustracji czy bibliografii;
- powtarzające się informacje w podpisach i treści głównej;
- niekonsekwencje w nagłówkach i strukturze rozdziałów.
Redaktor ma również możliwość wpłynąć na przejrzystość wizualną książki – oczywiście jak zawsze w konsultacji z autorem – poprzez odpowiednio wczesne ustalenie sposobu formatowania tekstu lub jego fragmentów, wydzielanie cytatów w osobne bloki czy wyróżnianie konkretnych określeń lub partii tekstu, które by na tym skorzystały. Jest to najlepszy etap na kształtowanie książki także poprzez jej formę, bo często zdarza się tak, że osoba odpowiedzialna za skład nie zawsze czyta książkę, którą opracowuje, więc nie będzie miała możliwości zaproponowania, by dany fragment został zapisany kursywą lub by listę rzeczy wymienianych po przecinku zmienić dla klarowności w listę punktowaną.
7. Kwestie wynikające z doświadczenia
Na koniec warto wspomnieć także o tym, na co redaktorzy zwracają szczególną uwagę niezależnie od autora, z którym współpracują – bo są to problemy częste i uniwersalne, które redaktor stale napotyka w swojej pracy.
Świetnym przykładem mogą być wtrącenia narracyjne towarzyszące dialogom – doświadczony redaktor będzie zapamiętywał, jakie czasowniki wprowadzające wypowiedzi bohaterów są wykorzystywane, by dialogi nie składały się z powtarzających się formuł „– powiedział A”, „– powiedział B”, „– powiedział C”. Autorom zdarza się nie zwracać na to większej uwagi, bo dla nich bardziej liczy się treść samej wypowiedzi i klarowność przekazu. W tym wypadku zadaniem redaktora jest zadbanie o różnorodność i naturalność narracji, bez niepotrzebnego mnożenia powtarzalnych konstrukcji.
Podsumowanie
Profesjonalny redaktor to cenny sojusznik autora na drodze do wydania książki, ponieważ wnosi do procesu wszystko to, co pozwala zadbać o dobry efekt końcowy: niezbędny dystans wobec tekstu, specjalistyczną wiedzę z zakresu poprawnej polszczyzny i typografii, a także zewnętrzną perspektywę.
Warto pamiętać, że zadaniem redaktora nie jest zastąpienie autora ani narzucenie mu własnego stylu. Wręcz przeciwnie: dobra redakcja wydobywa potencjał tekstu, eliminuje niezamierzone niedoskonałości i poprawia komfort lektury, ale nie odbiera przy tym publikacji jej indywidualnego charakteru. W gruncie rzeczy można porównać tę pracę do tłumaczenia z jednego języka na drugi – w tym wypadku z języka świata wewnętrznego autora na język zewnętrznej recepcji.
Wielu autorów waha się przed otwarciem redaktorowi drzwi do swojego świata – z obawy przed oceną czy ingerencją. Jednak redaktorzy nigdy nie oceniają autora, z którym pracują, bo nie takie jest ich zadanie, a wszystkie ingerencje są jawne dzięki redakcji w trybie śledzenia zmian i komentarzom, co pozwala autorowi na pełną kontrolę nad kształtem swojej książki.